dị hoá

Quá trình dị hoá giải phóng năng lượng cho tế bào.

Định nghĩa

1. Động từ (chuyên ngành Sinh học, Sinh lý học):

   • Phân giải chất hữu cơ trong cơ thể: "dị hoá" chỉ quá trình phân giải các chất hữu cơ phức tạp thành các chất đơn giản hơn, giải phóng năng lượng cần thiết cho các hoạt động sống.
   • Phân rã sinh học: quá trình ngược lại với đồng hoá, giúp cơ thể loại bỏ chất thải và duy trì cân bằng nội môi.

2. Động từ (chuyên ngành Ngôn ngữ học):

   • Biến đổi âm thanh khác biệt: "dị hoá" mô tả hiện tượng hai âm giống nhau trong một từ trở nên khác nhau để dễ phát âm hơn.
   • Phân hoá ngữ âm: sự thay đổi âm vị do ảnh hưởng của các âm xung quanh.

Ví dụ sử dụng

• Sinh học:

  • Quá trình dị hoá trong tế bào giải phóng năng lượng cho cơ thể. (Phân giải chất hữu cơ tạo ra ATP để cung cấp năng lượng.)
  • Sự dị hoá protein tạo ra axit amin và amoniac. (Phân giải protein thành các thành phần đơn giản.)

• Ngôn ngữ học:

  • Trong tiếng Việt, hiện tượng dị hoá xảy ra khi "trời" đọc thành "chời" ở một số vùng. (Hai âm "tr" và "ch" phân hoá do ảnh hưởng địa phương.)
  • Dị hoá thanh điệu làm cho hai thanh giống nhau trở nên khác nhau trong từ ghép. (Ví dụ: "học hỏi" có thanh nặng và thanh hỏi khác biệt.)

Các cách sử dụng nâng cao

• "dị hoá năng lượng": quá trình giải phóng năng lượng từ các liên kết hoá học.

  • Dị hoá năng lượng là cơ sở của mọi hoạt động sống. (Năng lượng từ phân giải chất hữu cơ duy trì sự sống.)

• "dị hoá đồng hoá": cặp đôi quá trình sinh học cơ bản.

  • Cân bằng giữa dị hoá và đồng hoá quyết định sức khoẻ cơ thể. (Hai quá trình đối lập nhưng bổ sung cho nhau.)

Biến thể và từ gần giống

• Dị hoá học (danh từ): ngành nghiên cứu về quá trình phân giải chất hữu cơ.

  • Dị hoá học giúp hiểu rõ các bệnh rối loạn chuyển hoá. (Nghiên cứu chuyên sâu về quá trình này.)

• Đồng hoá (động từ): quá trình tổng hợp chất hữu cơ phức tạp từ chất đơn giản — trái nghĩa với dị hoá.

  • Cây xanh đồng hoá CO2 thành tinh bột. (Tổng hợp chất hữu cơ từ năng lượng mặt trời.)

Từ đồng nghĩa

• Phân giải (động từ): phá vỡ cấu trúc phức tạp thành đơn giản hơn.

  • Phân giải đường tạo ra năng lượng. (Tương tự dị hoá trong sinh học.)

• Catabol (danh từ, thuật ngữ): giai đoạn phân giải trong trao đổi chất.

  • Catabol là một phần của quá trình dị hoá. (Thuật ngữ chuyên ngành.)

Thành ngữ liên quan

• Dị hoá tế bào: quá trình phân giải xảy ra trong tế bào.

  • Dị hoá tế bào diễn ra liên tục để duy trì sự sống. (Cơ chế cơ bản của mọi sinh vật.)

• Dị hoá ngữ âm: hiện tượng âm vị thay đổi để tránh trùng lặp.

  • Dị hoá ngữ âm làm cho tiếng Việt thêm phong phú. (Ví dụ: "lúa" và "lụa" có thanh khác nhau.)